maandag 29 juni 2015

Waarom schreeuwt de paus?

— Francis Bacon, Screaming Pope (1953) —

De Ierse schilder Francis Bacon (1909-1992) heeft me iets geleerd wat ik altijd met me zal blijven meedragen. Hij heeft me geleerd dat je ook vandaag nog altijd met gewone, oude materialen, zoals verf en doek, interessante kunst kunt maken en dat je dat in deze postmoderne tijden nog altijd kunt doen in een ‘oude’ stijl, in zijn geval het expressionisme. Bovendien heeft hij me geleerd hoe je dat moet doen, dat het even simpel is als het maken van een sausje en dat je het ook in het schrijven kunt toepassen. Uit het voorgaande begrijp je al dat ik van plan ben om bijzonder kort door de bocht te gaan, maar ik zie niet in hoe ik ’t anders in zo’n kort stukje uitgelegd kan krijgen.
Men neme een meesterwerk en men roert het flink door elkaar. In dit geval is dat het portret van paus Innocentius X (1650) van Velázquez. Bacon heeft dat meesterwerk wel vijftien keer ‘nageschilderd’. Maar naschilderen is uiteraard geen kunst, net zomin als eieren alreeds mayonaise zijn. Dat wordt het wel wanneer je erin slaagt het bestaande te overstijgen. Dat doet men door er, net als in een sausje, iets aan toe te voegen, door bijvoorbeeld een ander beeld in de pausfiguur te klutsen. Dat ander beeld komt in dit geval niet uit de schilderkunst, maar uit Eisensteins film Pantserkruiser Potemkin (1925), een van de grote kunstuitingen van de Russische revolutie. Het betreft een still uit de befaamde trappenscène waarbij de soldaten van de tsaar betogers neerschieten. We zien hoe een kinderoppas getroffen wordt en het uitschreeuwt. Ook die schreeuw heeft Bacon veel keer nageschilderd. En dan heeft hij de paus en de schreeuw dooreen geklutst. Wanneer je dat met kennis van zaken doet, krijg je een werk dat The Screaming Pope heet en dat waarlijk revolutionair is.
Wat we nu zien is een paus — symbool van macht — die aan zijn troon gekluisterd zit en daarom zijn machteloosheid uitschreeuwt. Als beeld van de moderne mens die overal een mening over heeft, alles kan kopen, overal op reis kan gaan, elfendertig televisiestations in huis kan halen, zich een middenklasser waant… en toch machteloos blijft toekijken hoe de bank met zijn voeten speelt, kan dat tellen. Bacon toont ons hoe vervreemd we zijn. We denken dat we alles kunnen, maar stellen ons de vraag niet waarom we dan niet in staat zijn om de dingen te veranderen. Dat maakt van zijn Screaming Pope nog geen reactionair kunstwerk. Bacon kijkt in de afgrond die voor ons ligt, net zoals Franz Kafka en Samuel Beckett het hem voorgedaan hebben. De Screaming Pope is een verwittiging.
Flor Vandekerckhove
Een reactie posten